การบูรณาการภูมิปัญญาด้วยกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ เพื่อพัฒนาการย้อมผ้าฝ้ายด้วยสีจากเบือก

บทคัดย่อ

งานวิจัยมีวัตถุประสงค์ดังนี้1) เพื่อศึกษาภูมิปัญญาการย้อมผ้าด้วยสีธรรมชาติจากเบือกของกลุ่มฝ้ายอินทรีย์บ้านกกบก จังหวัดเลย 2) เพื่อบูรณาการภูมิปัญญาการย้อมผ้าด้วยกระบวนทางวิทยาศาสตร์ สำหรับพัฒนากระบวนการย้อมฝ้ายด้วยสีจากเบือกในห้องปฏิบัติการ และ 3) เพื่อนำกระบวนการย้อมฝ้ายด้วยสีจากเบือกที่ได้จากห้องปฏิบัติการ สู่การปฏิบัติกับกลุ่มทอผ้า การศึกษาใช้วิธีการวิจัยเชิงคุณภาพและการทดลอง โดยใช้แบบสัมภาษณ์ การประชุมเชิงปฏิบัติการ และการทดลองในห้องปฏิบัติการเคมี กลุ่มเป้าหมายประกอบด้วยกลุ่มปลูกฝ้ายปลอดสารพิษบ้านกกบก อำเภอภูหลวง จังหวัดเลย ผลการศึกษาภูมิปัญญาการย้อมสีเบือก พบว่าขั้นตอนการเตรียมฝ้ายใช้วิธีการต้มด้วยน้้ำด่างจากขี้เถ้า กระบวนการย้อม มอร์แดนท์ที่ใช้คือขมิ้น สกัดสีโดยแช่ในน้ำร้อนที่อุ่นอุณหภูมิประมาณ 60 องศาเซลเซียส ประมาณ 3-4 ชั่วโมง การเตรียมน้ำสีที่เหมาะสมกับการย้อมโดยการเติมปูนขาวและมะขามเปียก ให้ออกซิเจนจนมองเห็นเป็นฟองสีน้ำเงิน การทดลองในห้องปฏิบัติการ พบว่า สภาวะในการสกัดที่ให้ปริมาณสีมากที่สุด ได้แก่ ใช้ใบบดมาสกัดด้วยน้ำที่อุณหภูมิ 60 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 3 ชั่วโมง คุณสมบัติของสีเมื่อสกัดโดยใช้บัฟเฟอร์พีเอช 3-12 พบว่าทุกสภาวะมีสเปกตรัมอยู่ในช่วงความยาวคลื่น 224-685 นาโนเมตร สภาวะกรด (pH 3-6) สภาวะกลาง (pH 7) มีค่าการดูดกลืนแสงสูงในช่วงความยาวคลื่น 267-302 นาโนเมตร และ 224-267 นาโนเมตร ตามลำดับ สภาวะด่าง (pH 8-12) มีค่าการดูดกลืนแสงสูงที่ความยาวคลื่น 224 และ 365 นาโนเมตร ทำการทดลองย้อมใน 3 สภาวะ คือ สภาวะกรดใช้น้ำมะขามเปียก สภาวะกลางใช้น้ำกลั่นและสภาวะด่างใช้น้ำด่างจากเถ้า พบว่า ทุกสภาวะถ้าไม่มีการเติมปูนขาวมีค่า L* สูงสุด สภาวะกรดและกลางที่มีการเติมปูนขาวและให้ออกซิเจนมีค่า L* ต่ำสุด สภาวะด่างที่มีการเติมปูนขาวแต่ไม่ให้ออกซิเจนมีค่า L* ต่ำสุด สำหรับค่าสี พบว่าในสภาวะกรดจะให้โทนสีน้ำเงินอมเขียวในสภาวะกลางและด่างจะให้โทนสีเขียว สภาวะกรดที่มีการเติมปูนขาวและให้ออกซิเจนให้สีน้ำเงินเข้มสุด (ค่า b* ต่ำสุดเท่ากับ -4.24) สภาวะด่างที่มีการเติมปูนขาวแต่ไม่ให้ออกซิเจนให้ให้สีเขียวมากสุด (ค่า a* ต่ำสุดเท่ากับ -8.60) การทดสอบความคงทนต่อการซักและแสงพบว่าสภาวะกรดที่มีการเติมปูนขาวและให้ออกซิเจนมีความคงทนมากที่สุด ผลการนำกระบวนการย้อมฝ้ายด้วยสีจากเบือกที่ได้จากห้องปฏิบัติการสู่การปฏิบัติกับกลุ่มเป้าหมาย โดยใช้วิธีการจัดอบรมและการปฏิบัติจริง พบว่ากลุ่มผู้เข้าร่วมอบรมมีความพึงพอใจในกระบวนการย้อมและนำไปใช้จริง